Cyfrowa rozrywka czy klasyczne klocki – co lepiej rozwija wyobraźnię?
Dzieci

Cyfrowa rozrywka czy klasyczne klocki – co lepiej rozwija wyobraźnię?

Jeśli zależy ci na swobodnym rozwijaniu wyobraźni dziecka, klasyczne klocki są dobrym wyborem: pozwalają wymyślać własne konstrukcje, zmieniać je i nadawać im nowe znaczenia. Nie oznacza to jednak, że rozrywka cyfrowa jest z definicji mniej twórcza. Projektowanie wirtualnego świata czy układanie cyfrowej opowieści również może pobudzać wyobraźnię. Ważniejsza od podziału na ekran i zabawkę jest różnica między samodzielnym tworzeniem a odtwarzaniem gotowej treści.

Dlaczego klocki dają wyobraźni tyle przestrzeni?

Zestaw klocków nie narzuca jednej historii. Z tych samych elementów dziecko może zbudować dom, statek albo przedmiot, który istnieje tylko w wymyślonym świecie. Gdy konstrukcja nie wygląda tak, jak planowało, może ją rozebrać, obrócić część elementów i spróbować ponownie. W zabawie liczy się więc nie tylko gotowa budowla, lecz także wymyślanie możliwości po drodze.

Klocki zachęcają również do zabawy „na niby”. Niewielka konstrukcja może stać się pojazdem dla wyimaginowanych pasażerów, a pojedynczy element — telefonem używanym podczas odgrywania roli. Dziecko ćwiczy wtedy nadawanie przedmiotom znaczeń, których nie mają na co dzień. To istotna część wyobraźni: umiejętność wyjścia poza dosłowny wygląd rzeczy.

Sama obecność klocków nie gwarantuje jednak twórczej zabawy. Jeśli jedynym zadaniem jest dokładne odtworzenie wzoru z instrukcji, dziecko ma mniej okazji do własnych pomysłów niż wtedy, gdy może dowolnie łączyć elementy. Budowanie według instrukcji może być satysfakcjonujące, ale służy innemu celowi niż wymyślanie konstrukcji od podstaw. Po ukończeniu modelu warto zostawić przestrzeń na jego przerobienie, rozbudowanie albo wykorzystanie w nowej historii.

Czy zabawa na ekranie też może rozwijać wyobraźnię?

Tak, pod warunkiem że dziecko jest aktywnym uczestnikiem, a nie tylko odbiorcą. Program do rysowania, narzędzie do tworzenia opowieści czy gra pozwalająca samodzielnie projektować przestrzeń mogą dawać okazję do planowania, eksperymentowania i zmieniania pomysłu. W takich sytuacjach ekran jest narzędziem twórczości, podobnie jak kartka, kredki czy klocki.

Przegląd 118 artykułów naukowych poświęconych cyfrowej zabawie małych dzieci opisywał między innymi tworzenie cyfrowych historii i rejestrowanie obrazów wykorzystywanych później w zabawie. Badacze uwzględniali też zabawę w udawanie i rozwiązywanie problemów. Pokazuje to, że aktywność cyfrowa może przyjmować różne formy — nie sprowadza się do oglądania filmów ani wykonywania poleceń w grze.

Nie każda interaktywna aplikacja daje jednak dziecku podobną swobodę. Jeśli można w niej jedynie wybrać jedną z przygotowanych odpowiedzi lub klikać wskazane miejsca, pole do własnej interpretacji bywa niewielkie. Pomocne jest proste pytanie: czy dziecko może wprowadzić pomysł, którego twórcy gry nie pokazali mu wcześniej jako gotowego rozwiązania? Im więcej możliwości samodzielnego projektowania, opowiadania i zmieniania zasad zabawy, tym większa szansa, że korzystanie z urządzenia stanie się twórcze.

Co naprawdę wynika z badań porównujących rodzaje zabawy?

Metaanaliza 78 badań, obejmująca 21 456 osób, wykazała dodatni związek między kreatywną zabawą a kreatywnością. W zestawieniu różnych form zabawy związek ten był silniejszy dla zabawy konstrukcyjnej niż dla cyfrowej: odpowiednio g = 0,65 i g = 0,52. Wynik przemawia za tym, by traktować budowanie jako wartościową okazję do twórczej aktywności.

Nie jest to jednak dowód, że konkretne pudełko klocków rozwinie wyobraźnię bardziej niż konkretna gra. Metaanaliza łączyła badania różniące się uczestnikami i sposobem badania zabawy. Ponadto kreatywność i wyobraźnia są powiązane, ale nie są dokładnie tym samym: badanie twórczych rezultatów nie pozwala automatycznie ocenić każdej formy wymyślania historii czy odgrywania ról.

Podobną ostrożność zachowano w przeglądzie 35 badań dotyczących zabawy dzieci w wieku 8–10 lat. Wskazano w nim znaczenie swobodnej zabawy dla kreatywności, ale również zróżnicowanie badań, które utrudnia jednoznaczne uszeregowanie wszystkich rodzajów aktywności. Praktyczny wniosek jest prostszy niż ranking zabawek: warto przyglądać się temu, ile swobody ma dziecko podczas zabawy.

Ekran kontra klocki: najważniejsze różnice w codziennej zabawie

Klocki stawiają przed dzieckiem fizyczne ograniczenia. Konstrukcja może się przewrócić, zabraknie potrzebnego elementu albo dwa pomysły okażą się trudne do połączenia. Takie przeszkody zachęcają do szukania innego sposobu budowania. Dziecko widzi przy tym bezpośredni skutek swojej decyzji: przesuwa element i sprawdza, co się zmieniło.

Środowisko cyfrowe daje inne możliwości. Dziecko może szybko poprawić rysunek, przesunąć obiekt w wirtualnej przestrzeni czy rozwinąć opowieść o dźwięk i obraz. Jednocześnie działa w granicach zaprojektowanych przez twórców programu. Nawet gra z otwartym światem ma własne reguły oraz zestaw dostępnych działań. Dlatego warto oceniać konkretne narzędzie, a nie zakładać, że wszystkie gry są równie ograniczające albo równie twórcze.

Różni się też sposób uczestniczenia dorosłego. Przy klockach łatwo dołączyć, dobudowując fragment konstrukcji lub wcielając się w postać z historii dziecka. Przy aktywności cyfrowej pomocne może być poproszenie dziecka, by pokazało, co stworzyło i dlaczego podjęło takie decyzje. W obu przypadkach rozmowa może rozwinąć zabawę, o ile dorosły nie przejmie jej od razu i nie zacznie narzucać „właściwego” efektu.

Nie należy przy tym utożsamiać całego czasu spędzanego online z cyfrową zabawą. Według raportu GUS przywołującego badanie NASK „Nastolatki 3.0” z 2022 roku osoby w wieku 7–19 lat spędzały w dni powszednie w internecie średnio około 5 godzin i 36 minut dziennie. Ta liczba nie mówi, jaką część tego czasu przeznaczały na twórcze gry ani jak korzystanie z internetu wpływało na ich wyobraźnię. Sam pomiar czasu nie zastępuje wiedzy o rodzaju aktywności.

Jak wybierać zabawę, która pobudza własne pomysły dziecka?

Zamiast szukać jednej kategorii zabawek „najlepszej dla wyobraźni”, obserwuj, co dziecko może zrobić w danej zabawie. Czy podejmuje decyzje, testuje rozwiązania, wymyśla postacie i nadaje znaczenie swoim działaniom? A może głównie wykonuje kolejne instrukcje? Te pytania sprawdzają się zarówno przy pudełku klocków, jak i przy wyborze gry.

  • Daj otwarte zadanie. Zamiast prosić o zbudowanie wieży według wzoru, zaproponuj: „Wymyśl schronienie dla zwierzęcia, którego jeszcze nikt nie odkrył”. Nie trzeba podpowiadać, jak ma wyglądać.
  • Wybieraj cyfrowe narzędzia do tworzenia. Rysowanie, projektowanie miejsca lub wymyślanie przebiegu historii pozostawia więcej miejsca na własne decyzje niż aktywność oparta wyłącznie na oglądaniu i klikaniu według schematu.
  • Łącz oba sposoby zabawy. Dziecko może zbudować z klocków scenę, a potem narysować bohaterów cyfrowo albo nagrać opowieść o ich przygodach. Ekran rozwija wtedy pomysł rozpoczęty poza nim.
  • Pytaj o pomysł, nie tylko o efekt. „Co chciałeś stworzyć?” lub „Co zmienisz, jeśli spróbujesz jeszcze raz?” daje dziecku okazję do opowiedzenia o decyzjach i dalszego eksperymentowania.

Jeśli dziecko chętnie wraca do klocków i wymyśla z nimi nowe światy, nie ma potrzeby zastępować tej zabawy ekranem. Jeśli z kolei interesuje je tworzenie cyfrowych obrazów lub historii, taka aktywność nie musi być przeciwieństwem zabawy konstrukcyjnej. W obu przypadkach najwięcej miejsca dla wyobraźni pojawia się wtedy, gdy dziecko może powiedzieć: „A co, jeśli zrobię to inaczej?”.

Przeczytaj również:

POWIĄZANE POSTY